Eenzaamheid: de stille epidemie die je gezondheid ondermijnt

Op de conferentie van de British Society of Lifestyle Medicine (BSLM) in Engeland hoorde ik een lezing die me nog lang is bijgebleven. Dr. Susie Davies, huisarts, vertelde over Ella, een meisje van 18 dat bij haar op het spreekuur kwam. Depressief, angstig, slapeloos, zonder hoop. Ze woonde bij haar ouders, was gestopt met haar studie en had geen vrienden meer. Ze had wel duizenden online connecties. Maar geen enkele echte.

Het verhaal van Ella raakte me, omdat ik het patroon herken. Niet alleen bij jongeren, ook bij de vrouwen die bij mij in de praktijk komen. Ik sprak er recent over bij Radio Eemland 1 .

Wat eenzaamheid eigenlijk is

We denken bij eenzaamheid al snel aan mensen die alleen zijn. Maar dat is niet de kern. Eenzaamheid is het gevoel dat je relaties tekortschieten, ongeacht hoeveel mensen er om je heen zijn. Je kunt in een volle kamer zitten en je toch volledig alleen voelen.

Belangrijk om te weten: af en toe eenzaam zijn is menselijk en niet schadelijk. Het is de chronische eenzaamheid, dag in dag uit, waar je niet uitkomt, die je lichaam en geest ondermijnt.

De cijfers liegen niet

Wereldwijd voelt 1 op de 6 volwassenen zich eenzaam, meldt de WHO, die het inmiddels bestempelt als een groot volksgezondheidsprobleem. Tien jaar geleden dacht je bij eenzaamheid nog vooral aan ouderen. Nu zijn jongeren van 13 tot 17 jaar de eenzaamste groep in de samenleving. Eén op de vijf tieners voelt zich vaak eenzaam.

Wat is er in tien jaar tijd veranderd? Een groot deel van het antwoord ligt bij onze schermen.

De rol van schermen en social media

Onze telefoons zijn onmisbaar geworden, maar ze kosten ons ook iets. Elke keer dat je een boodschap online bestelt in plaats van naar de winkel te gaan, elke keer dat je scrolt in plaats van een praatje maakt in de rij, mis je een klein moment van menselijk contact. Op zichzelf lijkt dat onschuldig. Bij elkaar opgeteld verdwijnt er iets waardevols uit ons dagelijks leven.

Social media voegt daar nog een laag aan toe: vergelijking. We zetten ons eigen, gewone leven af tegen de perfecte, uitgelichte momenten van anderen. Dat is een oneerlijke vergelijking, want wat je online ziet is nooit het hele verhaal.

En dan is er nog phubbing, het fenomeen waarbij je iemand negeert omdat je op je telefoon kijkt terwijl diegene tegen je praat. Een klein moment, maar het doet iets met de kwaliteit van een gesprek en de verbinding die je voelt.

Onderzoek laat een duidelijk verband zien: meisjes die vijf uur of meer per dag op social media zitten, hebben tot 40 procent kans op een klinisch significante depressie. Dat wil zeggen: een depressie die zwaar genoeg is om als een echte depressie vastgesteld te worden, niet alleen een mindere periode.

Wat eenzaamheid met je lichaam doet

Eenzaamheid is niet alleen een emotioneel probleem. Het activeert de stressrespons van je lichaam. Het verhoogt cortisol, veroorzaakt chronische ontsteking en is zelfs terug te zien op MRI-scans als veranderingen in de hersenstructuur. Op de lange termijn verhoogt chronische eenzaamheid het risico op hart- en vaatziekten, dementie en zelfs een 25 procent hoger risico op vroegtijdig overlijden.

Eenzaamheid en somberheid houden elkaar bovendien in een vicieuze cirkel in stand: eenzaamheid voedt somberheid, en somberheid maakt je eenzamer. Ook je slaap lijdt eronder, wat de rest weer verergert.

De sleutel: echte verbinding

Het goede nieuws is dat verbinding het tegenovergestelde effect heeft. Wanneer we ons echt verbonden voelen, maakt ons lichaam dopamine, oxytocine, serotonine en endorfines aan. Dat verlaagt je bloeddruk, vermindert stress en verbetert je stemming. Verbinding is dan ook een van de pijlers binnen de leefstijlgeneeskunde, naast voeding, beweging, slaap en stressregulatie.

Een paar dingen die je vandaag al kunt doen:

• Leg je telefoon echt weg tijdens een gesprek. Oogcontact in plaats van telefooncontact.

• Stel een vervolgvraag. Dus na "Hoe was je dag" vraag je "wat maakte het zo'n dag?"

• Zoek verbinding, niet alleen communicatie. Dat vraagt om kwetsbaarheid durven tonen.

• Sla het korte praatje bij de kassa niet over. Die kleine, alledaagse contactmomenten tellen mee.

Het verhaal van Ella eindigt goed

Via het sociaal wijkteam kwam Ella terecht bij een schildercursus. Ze maakte nieuwe vrienden en doet nu vrijwilligerswerk. Ze is haar slaapkamer uit en terug in de gemeenschap.

We kunnen eenzaamheid niet in ons eentje oplossen, maar het begint wel met één gesprek. Misschien is dat vandaag nog wel met iemand in jouw omgeving.

Mis je verbinding met anderen? Praat erover. Je bent zeker niet de enige die dit ervaart. Het kan een gesprek bij de huisarts of praktijkondersteuner zijn. Maar in veel gemeenten zijn initiatieven voor mensen die zich eenzaam voelen. Het voelt misschien spannend om die stap te zetten, maar het is een goede manier om uit die situatie te komen.